Progesteron: co pokazuje badanie i dlaczego jest ważny dla sportowca
Progesteron kojarzy się głównie z ciążą, ale dla kobiet trenujących regularnie jest także cennym wskaźnikiem tego, czy organizm radzi sobie z obciążeniami. Redakcja wyjaśnia, co mierzy badanie progesteronu, kiedy je wykonać, jak interpretować wynik i dlaczego niski poziom hormonu może być sygnałem ostrzegawczym.
Czym jest progesteron i skąd się bierze
Progesteron to hormon steroidowy zbudowany na bazie cholesterolu. U kobiet powstaje przede wszystkim w ciałku żółtym, czyli strukturze, która tworzy się w jajniku po owulacji, a w czasie ciąży – w łożysku. Mniejsze ilości wytwarzają nadnercza, i to właśnie one są głównym źródłem progesteronu u mężczyzn.
Biologicznie progesteron jest nie tylko „hormonem ciąży”. Przygotowuje błonę śluzową macicy do zagnieżdżenia zarodka, ale wpływa też na termoregulację, oddychanie, sen, gospodarkę wodną i nastrój. Jest również prekursorem innych steroidów, w tym kortyzolu, aldosteronu i androgenów.
U kobiet z regularnym cyklem stężenie progesteronu zmienia się w przewidywalny sposób. W fazie folikularnej, od miesiączki do owulacji, jest niskie. Po owulacji szybko rośnie, osiąga szczyt mniej więcej w połowie fazy lutealnej, a następnie spada przed kolejnym krwawieniem, jeśli nie doszło do zapłodnienia.
U mężczyzn stężenie progesteronu jest niskie i stabilne. Mimo to hormon uczestniczy w regulacji osi podwzgórze–przysadka–jądra i w metabolizmie innych steroidów (Oettel i Mukhopadhyay, 2004). W sporcie męskim badanie progesteronu wykonuje się rzadko i zwykle w szczególnych sytuacjach klinicznych.
Co pokazuje badanie progesteronu
Najczęstszym celem oznaczenia progesteronu jest potwierdzenie, że w danym cyklu doszło do owulacji. Ponieważ progesteron w istotnych ilościach powstaje dopiero po jajeczkowaniu, jego wysokie stężenie w fazie lutealnej świadczy pośrednio o tym, że owulacja miała miejsce.
Kluczowy jest moment pobrania krwi. Klasycznie wykonuje się je około 7 dni przed spodziewaną miesiączką, co przy 28-dniowym cyklu oznacza mniej więcej 21. dzień. Przy cyklach dłuższych lub nieregularnych termin trzeba przesunąć, inaczej wynik może być mylący – zbyt wczesne lub zbyt późne pobranie da niską wartość mimo prawidłowej owulacji.
Wyniki podaje się w ng/ml lub nmol/l, a zakresy referencyjne różnią się między laboratoriami i zależą od fazy cyklu. Dlatego wynik zawsze należy interpretować z normami podanymi na wydruku i z informacją o dniu cyklu. Samo porównanie z liczbą znalezioną w internecie łatwo prowadzi do błędnych wniosków.
Jedno oznaczenie progesteronu to tylko fragment obrazu. Lekarz ocenia je zazwyczaj razem z estradiolem, LH, FSH, prolaktyną, TSH, a czasem także z badaniem USG jajników. Towarzystwa ginekologiczne podkreślają, że pojedynczy niski wynik nie wystarcza do rozpoznania tzw. niewydolności fazy lutealnej (ASRM, 2015).
| Sytuacja | Typowy obraz progesteronu | Możliwa interpretacja |
|---|---|---|
| Faza folikularna | Niski | Stan prawidłowy |
| Środek fazy lutealnej, cykl owulacyjny | Wyraźnie podwyższony | Owulacja prawdopodobnie wystąpiła |
| Środek fazy lutealnej, wynik niski | Niski mimo właściwego terminu | Możliwy cykl bezowulacyjny lub krótka faza lutealna |
| Antykoncepcja hormonalna | Własny progesteron niski | Owulacja zahamowana – wynik nie odzwierciedla cyklu |
| Mężczyźni | Niski, stabilny | Oznaczenie rzadko potrzebne |
Dlaczego progesteron jest ważny dla sportsmenki
Dla kobiet trenujących wyczynowo prawidłowy cykl owulacyjny jest jednym z najprostszych wskaźników tego, że organizm otrzymuje wystarczająco dużo energii. Zaburzenia owulacji i skrócona faza lutealna często są pierwszym, „cichym” sygnałem problemu, zanim jeszcze miesiączki zanikną.
W badaniu De Souzy i wsp. (1998) u amatorek biegaczek z pozornie regularnymi cyklami zaburzenia fazy lutealnej i cykle bezowulacyjne występowały znacznie częściej niż u kobiet nietrenujących. Krwawienie co miesiąc nie gwarantuje więc, że gospodarka hormonalna działa prawidłowo.
To bezpośrednio wiąże się z zespołem względnego niedoboru energii w sporcie, określanym skrótem REDs. Według stanowiska Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego (Mountjoy i wsp., 2023) przewlekle niska dostępność energii zaburza oś podwzgórzowo-przysadkowo-jajnikową, a w dłuższej perspektywie prowadzi do utraty masy kostnej, złamań przeciążeniowych i pogorszenia wyników.
- skracanie lub wydłużanie cykli przy dużym obciążeniu treningowym,
- plamienia przed miesiączką mogące wskazywać na krótką fazę lutealną,
- zanik miesiączki przez trzy miesiące lub dłużej,
- nawracające kontuzje kości i przewlekłe zmęczenie.
Każdy z tych sygnałów jest powodem do konsultacji z lekarzem, najlepiej znającym specyfikę medycyny sportowej. Badanie progesteronu może być wtedy jednym z elementów diagnostyki, ale najważniejsza jest ocena bilansu energetycznego i objętości treningu.
Progesteron a trening, regeneracja i sen
Progesteron podnosi temperaturę ciała o kilka dziesiątych stopnia, co w fazie lutealnej może utrudniać wysiłek w upale. Zwiększa też wentylację płuc, dlatego część kobiet odczuwa w tym okresie większą zadyszkę przy tym samym tempie.
Hormon ma działanie katabolicznie zbliżone do kortyzolu i wpływa na gospodarkę wodną, co tłumaczy wahania masy ciała w ciągu cyklu. Na poziomie ośrodkowego układu nerwowego metabolity progesteronu działają uspokajająco, ale paradoksalnie w fazie lutealnej sen bywa bardziej przerywany (Baker i Driver, 2007).
Czy to oznacza, że trening należy planować pod fazy cyklu? Metaanaliza McNulty i wsp. (2020) wykazała, że wydolność może być nieznacznie niższa we wczesnej fazie folikularnej, ale efekty są małe i bardzo zmienne między kobietami. Autorzy zalecają indywidualne podejście zamiast sztywnych schematów.
Praktycznie oznacza to, że warto prowadzić dziennik cyklu i samopoczucia. Jeśli zawodniczka zauważa powtarzalne spadki formy czy problemy ze snem w określonych dniach, można dostosować obciążenia. Dla badaczy metodologia uwzględniająca rzeczywiste pomiary hormonów, a nie tylko kalendarz, jest standardem (Elliott-Sale i wsp., 2021).
Antykoncepcja, progestageny i doping
Wiele sportsmenek stosuje antykoncepcję hormonalną. Tabletki dwuskładnikowe, wkładki hormonalne czy implanty zawierają syntetyczne progestageny, które hamują owulację. W takiej sytuacji badanie własnego progesteronu nie służy ocenie cyklu, a krwawienie z odstawienia nie świadczy o pracy jajników.
Antykoncepcja hormonalna może maskować problem niskiej dostępności energii, bo zapewnia regularne krwawienia niezależnie od stanu osi hormonalnej. Stanowisko MKOl zwraca uwagę, że nie należy jej stosować jako „leczenia” zaniku miesiączki u sportsmenek bez wyjaśnienia przyczyny.
Progesteron i progestageny stosowane w antykoncepcji lub w leczeniu ginekologicznym nie znajdują się na liście substancji zabronionych WADA. Lek zawsze powinien być jednak przepisany przez lekarza, a zawodniczka powinna informować lekarza o tym, że podlega kontroli antydopingowej. W razie wątpliwości warto sprawdzić preparat w bazach Polskiej Agencji Antydopingowej (POLADA).
Stosowanie progesteronu „na własną rękę”, na przykład w celu wywołania miesiączki lub poprawy snu, jest złym pomysłem. Dawkowanie i wskazania zawsze ustala lekarz po diagnostyce.
Wnioski redakcji
Progesteron jest głównie markerem owulacji, a jego oznaczenie ma sens tylko przy właściwym terminie pobrania i w powiązaniu z innymi badaniami.
U sportsmenek niski progesteron w fazie lutealnej może być wczesnym sygnałem niedoboru energii, nawet gdy miesiączki pozostają regularne.
Wpływ faz cyklu na wyniki sportowe jest niewielki i indywidualny, a antykoncepcja hormonalna zmienia interpretację badań.
Zachęcamy do przeczytania naszych artykułów o zespole REDs, o estradiolu w badaniach sportowca oraz o tym, jak planować trening w zależności od cyklu.
Bibliografia
- Mountjoy M, Ackerman KE, Bailey DM, et al. 2023 International Olympic Committee's (IOC) consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). Br J Sports Med. 2023;57(17):1073–1097.
- McNulty KL, Elliott-Sale KJ, Dolan E, et al. The effects of menstrual cycle phase on exercise performance in eumenorrheic women: a systematic review and meta-analysis. Sports Med. 2020;50(10):1813–1827.
- Elliott-Sale KJ, Minahan CL, de Jonge XAKJ, et al. Methodological considerations for studies in sport and exercise science with women as participants: a working guide for standards of practice for research on women. Sports Med. 2021;51(5):843–861.
- De Souza MJ, Miller BE, Loucks AB, et al. High frequency of luteal phase deficiency and anovulation in recreational women runners. J Clin Endocrinol Metab. 1998;83(12):4220–4232.
- Practice Committee of the American Society for Reproductive Medicine. Current clinical irrelevance of luteal phase deficiency: a committee opinion. Fertil Steril. 2015;103(4):e27–e32.
- Baker FC, Driver HS. Circadian rhythms, sleep, and the menstrual cycle. Sleep Med. 2007;8(6):613–622.
- Oettel M, Mukhopadhyay AK. Progesterone: the forgotten hormone in men? Aging Male. 2004;7(3):236–257.
